YAŞ MEYVE VE SEBZEDE PAZARLAMA MARJI: TARIMDA YAPISAL BİR SORUN

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

YAŞ MEYVE VE SEBZEDE PAZARLAMA MARJI: TARIMDA YAPISAL BİR SORUN

Türkiye, yaş meyve ve sebze üretiminde önemli üretim kapasitesine, ürün çeşitliliğine ve küresel rekabet gücüne sahip ülkelerden biridir. Buna rağmen üretici çoğu zaman elde ettiği fiyattan, tüketici ise ödediği fiyattan memnun değildir.

Asıl üzerinde durulması gereken çelişki budur.

Üretimde güçlü bir ülkede üreticinin düşük gelirden, tüketicinin ise yüksek gıda fiyatlarından şikâyet etmesini yalnızca kişiler, aracılar veya dönemsel fiyat hareketleri üzerinden açıklamak mümkün değildir. Sorun büyük ölçüde tarımsal piyasanın yapısal özelliklerinden kaynaklanmaktadır.

Yaş meyve ve sebzede sorun neden daha görünür?

Yaş meyve ve sebzede üretici kararını aylar öncesinden verir ve hasat döneminde arzını kısa sürede değiştiremez. Kısa dönem arz esnekliği düşüktür. Üstelik ürünlerin raf ömrü kısa, depolanabilirliği sınırlıdır.

Bu nedenle üretici yalnızca “hangi fiyattan satacağım?” değil, çoğu zaman “ürünümü zamanında satabilecek miyim?” sorusuyla karş karşıyadır.

Ürünü depolayabilen, farklı pazarlara taşıyabilen, finansal olarak bekleyebilen ve piyasa bilgisine daha fazla erişebilen aktörlerin karşısında küçük üreticinin pazarlık gücü zayıflamaktadır.

Dolayısıyla fiyat yalnızca arz ve talebin sonucu değildir. Bekleyebilme gücü, finansman, bilgi, depolama kapasitesi ve örgütlenme düzeyi de fiyat oluşumunu belirler.

Üretici ile tüketici fiyatı arasındaki farkın tamamını aracı kazancı olarak görmek de doğru değildir. Toplama, paketleme, soğutma, taşıma, depolama, finansman ve ürün kayıpları gerçek maliyetlerdir.

Ancak yüksek pazarlama marjını yalnızca bu maliyetlerle açıklamak da yeterli değildir.

Türkiye tarımındaki küçük ve dağınık üretici yapısı, zayıf örgütlenme ve yetersiz kooperatifleşme ile daha güçlü alım, dağıtım ve perakende yapıları arasındaki fark önemli bir güç asimetrisi yaratmaktadır.

Bu nedenle yaş meyve ve sebzedeki yüksek pazarlama marjı dönemsel değil, yapısal bir sorundur.

Piyasa merkezli yaklaşımın sınırları

Türkiye’de özellikle 2000’li yılların başından itibaren tarım politikalarında piyasa odaklı ve neoliberal yaklaşımın ağırlığı arttı. Ancak geçen süre küçük ve dağınık üretici yapısı, örgütlenme, üretici gelirleri, pazarlama marjları ve tüketicinin gıdaya ekonomik erişimi gibi temel sorunları ortadan kaldırmadı.

Burada şu soruyu sormak gerekiyor:

Bugün dünyada tarımı gerçekten piyasanın kendi kendine işleyişine bırakan kaç önemli tarım ülkesi vardır?

Tarım sıradan bir piyasa değildir. İklim, su, zaman, biyolojik süreçler, finansman, eğitim, kırsal demografi, örgütlenme ve tüketici davranışları aynı anda devrededir.

Bu nedenle tarımı yalnızca piyasanın kendi kendini dengeleyeceği varsayımıyla yönetmek sektörün gerçek yapısını açıklamakta yetersizdir.

Piyasa vardır ve olacaktır; ancak tarım politikasının tek referans noktası olamaz.

Sorunu yeniden tarif etmek yetmiyor

Son yıllarda değer zinciri analizleri ve benzeri yöntemlerle tarımsal piyasalar farklı açılardan incelenmektedir. Bu çalışmalar bilgi üretmektedir; ancak sorun zaten biliniyorsa, aynı yapıyı farklı yöntemlerle tekrar tekrar analiz etmek çözüm anlamına gelmez.

Sorunu daha ayrıntılı görmek ile sorunu çözmek aynı şey değildir.

Küçük ve dağınık üretici yapısı, örgütlenme eksikliği, bilgi asimetrileri, finansman, depolama ve lojistik sorunları ile pazarlık gücü farklılıkları uzun süredir bilinmektedir.

Bu nedenle ihtiyaç yeni bir sorun tanımından çok farklı bir çözüm paradigmasıdır.

Ekonominin yanında sosyolojiyi, demografiyi, eğitimi, tüketici davranışlarını, çevresel koşulları ve yerel bilgiyi birlikte değerlendiren heterodoks ve çok yönlü bir yaklaşım gerekmektedir.

Küresel güç olmak tek başına yetmiyor

Küresel ölçekte yaptığımız akademik çalışmalarda da ortaya koymaya çalıştığımız gibi, Türkiye’nin Çin gibi büyük tarım ülkeleriyle daha güçlü rekabet edebilmesi yalnızca üretim miktarına değil, tarımsal sistemin yapısal kapasitesine bağlıdır.

Türkiye zaten önemli bir tarımsal üretim gücüdür. Asıl mesele bu üretim gücünü istikrarlı piyasalara, üretici refahına ve tüketicinin uygun fiyatlı gıdaya erişimine dönüştürebilmektir.

Bunun için üretici örgütlenmesi, eğitim, teknoloji, finansman, depolama, soğuk zincir, lojistik ve yerel üretim planlamasında uzun erimli dönüşümlere ihtiyaç vardır.

Aksi durumda Türkiye küresel ölçekte güçlü bir üretici olmaya devam ederken iç piyasada fiyat oynaklığı, yüksek tüketici fiyatları ve üretici gelirlerindeki belirsizlik sürecektir.

Bu oynaklık yalnızca tarım sektörünü değil, gıda fiyatları üzerinden genel enflasyonu da etkilemektedir.

Çözüm yerelde ve çok yönlü olmalı

Uzun vadede üretici örgütlenmesinin ve kooperatifleşmenin güçlendirilmesi temel önemdedir. Ancak bu dönüşüm zaman gerektirir.

Kısa ve orta vadede kentlerde doğrudan üreticiden tüketiciye pazarların yaygınlaştırılması, kooperatif satış noktalarının artırılması, e-ticaret uygulamalarının geliştirilmesi ve üreticinin tüketiciye daha doğrudan ulaşabileceği modellerin desteklenmesi önemlidir.

Yerel yönetimlere de burada önemli görevler düşmektedir.

Her bölgenin ürün deseni, iklimi, su kaynakları, üretici yapısı, tüketici profili ve lojistik koşulları farklıdır. Bu nedenle tarımın bütün sorunlarını Ankara’dan tek tip politikalarla çözmek mümkün değildir.

Yerel yönetimlerin, üretici örgütlerinin, üniversitelerin ve üreticilerin birlikte çalıştığı bölgesel modeller geliştirilmelidir.

Sorun sistemin kendisinde

Türkiye’nin yaş meyve ve sebzede dünya ölçeğinde güçlü bir üretici olmasına rağmen hem üreticinin hem tüketicinin sonuçtan memnun olmaması tesadüf değildir.

Küçük ve dağınık üretici yapısı, düşük kısa dönem arz esnekliği, kısa raf ömrü, sınırlı depolama kapasitesi, örgütlenme eksikliği, finansman ve lojistik sorunları ile piyasa gücü farklılıkları birlikte bu sonucu üretmektedir.

Bunları uzun süredir biliyoruz.

Dolayısıyla artık asıl mesele sorunu yeniden tarif etmek değil, bilinen sorunu çözebilecek farklı bir tarım politikası anlayışına geçmektir.

Sorun kişilerde değildir. Sorun dönemsel değildir. Sorun, sistemi oluşturan yapısal koşullardadır.

Türkiye’nin mevcut tarımsal gücünü daha ileri taşımasının yolu da bu yapısal sorunları uzun erimli, yerel, çok yönlü ve piyasa merkezli olmayan bir yaklaşımla ele almaktan geçmektedir.

Sorun yapısalsa, çözüm de yapısal olmak zorundadır

Prof. Dr. Erkan AKTAŞ