Mersin Arap Alevileri (Nusayriler)

Mersin Arap Alevileri Nusayriler Makale özel olarak Derşah NAR tarafından kaleme alınmıştır.

Mersin, Anadolu coğrafyasının Akdeniz kıyısında yer alan, tarihsel derinliği ve kültürel çeşitliliğiyle öne çıkan bir kenttir. Bu zengin mozaiğin en kadim ve karmaşık unsurlarından birini, Türkiye’de genellikle Arap Alevileri olarak bilinen Nusayriler oluşturmaktadır. Hatay ve Adana ile birlikte Mersin, bu topluluğun Türkiye’deki en yoğun yerleşim alanlarından biridir. Nusayrilik, İslam dünyasının bâtınî (ezoterik) akımlarından biri olarak, kendine özgü inanç sistemleri, ritüelleri, tarihsel serüveni ve toplumsal yapısıyla hem akademik araştırmaların hem de kamuoyunun dikkatini çekmektedir. Bu makalede, Mersin özelinde Arap Alevilerinin tarihsel kökenlerinden başlayarak, inanç sistemlerinin teolojik derinliklerine, kurucu şahsiyetlerin öğretilerinden toplumsal dokunun inceliklerine ve maruz kaldıkları asimilasyon politikalarına kadar tüm boyutlarıyla, en detaylı ve kapsamlı bir analizi sunmayı hedeflemekteyim. O zaman başlayalım…

İçindekiler Tablosu

• 1. Nusayriliğin Tarihsel Kökenleri ve Kurucu Şahsiyetler
  • 1.1. Muhammed bin Nusayr en-Nemiri (ö. 260/873)
  • 1.3. Ebu Abdullah el-Huseyin bin Hamdan el-Hasibi (ö. 346/957)
• 2. Nusayri Teolojisi: Gizem, Sır ve Bâtınî Doktrinler
  • 2.1. Sır Kavramı ve İnisiyasyon
  • 2.2. A.M.S. Üçlemesi (Ma’na, İsim, Bab)
  • 2.3. Tenasuh (Reenkarnasyon) ve Nurani Kozmoloji
  • 2.4. Kutsal Metinler: Kitâbü’l-Mecmû‘ ve Kitabu’l-Heft ve’l-Ezille
  • 2.5. Kutsal Günler ve Ritüeller
  • 2.6. Hızır İnancı ve Kadınların İnançtaki Yeri
  • 3.1. Dini Hiyerarşi ve Şeyhlik Makamı
  • 3.2. Sülale ve Aşiret Yapıları (Mersin Odaklı)
  • 3.3. Mersin’deki Yoğun Yerleşim Alanları
  • 3.4. Ekonomik ve Kültürel Katkılar
• 4. Asimilasyon Politikaları ve Kimlik Mücadelesi
  • 4.1. “Eti Türkleri” Tezi (1930’lar)
  • 4.2. Güncel Kimlik Mücadelesi ve Sosyopolitik Eğilimler
  • 4.3. Suriye Savaşı’nın Etkisi

1. Nusayriliğin Tarihsel Kökenleri ve Kurucu Şahsiyetler

Nusayrilik, 9. yüzyılda (3. Hicri yüzyıl) Irak coğrafyasında ortaya çıkmış, Şii İslam içindeki Gulât (aşırı) fırkalardan biri olarak kabul edilen bâtınî bir inanç sistemidir. Kökenleri, On İki İmam Şiiliği ile sıkı bağlar içerse de, zamanla kendine özgü teolojik ve ritüelik pratikler geliştirmiştir.

1.1. Muhammed bin Nusayr en-Nemiri (ö. 260/873)

Nusayriliğin isim babası olarak kabul edilen Ebû Şuayb Muhammed bin Nusayr en-Nemiri, 10. İmam Ali en-Naki ve 11. İmam Hasan el-Askeri dönemlerinde yaşamış önemli bir Şii figürdür. İmamların en yakın ashabından biri olduğu iddia edilse de, onun “bab” (kapı) olduğu yönündeki iddiaları, ana akım Şiilik tarafından reddedilmiş ve kendisi “Gulât” olarak nitelendirilmiştir

İbn Nusayr, İmamların ilahlığı (uluhiyet), tenasuh (ruh göçü) ve bazı haramların helal kılınması (ibahilik) gibi fikirleri sistemleştirmeye başlamış, ancak Nusayri geleneği bu iddiaları “bâtınî hakikatler” olarak yorumlamıştır. Takipçileri ilk dönemlerde “Nemiriyye” olarak anılmıştır

1.2. Muhammed bin Cündeb ve Abdullah bin Muhammed el-Cünbulani

İbn Nusayr’ın vefatından sonra liderliği devralan bu şahsiyetler, inancın Irak’tan Mısır ve Suriye hattına yayılmasında etkili olmuşlardır. Özellikle Abdullah bin Muhammed el-Cünbulani döneminde, inanca tasavvufi öğeler eklemlenmiş ve “Cünbulaniyye” olarak bilinen bir ekol oluşmuştur. Bu dönem, Nusayriliğin coğrafi yayılımının ilk adımlarının atıldığı bir geçiş evresidir

1.3. Ebu Abdullah el-Huseyin bin Hamdan el-Hasibi (ö. 346/957)

Nusayriliğin asıl teologu ve sistemleştiricisi olarak kabul edilen el-Hasibi, inancı Irak’tan Suriye’ye taşımış ve bugünkü bilinen teolojik yapısına kavuşturmuştur. Halep’te Hamdani hükümdarı Seyfü’d-devle el-Hamdani’nin himayesinde yaşaması, Nusayriliğin bu dönemde entelektüel olarak olgunlaşmasına ve geniş kitlelere yayılmasına olanak tanımıştır. Bu dönem, Nusayriliğin “altın çağı” olarak nitelendirilir

El-Hasibi’nin en önemli eseri, 12 İmam’ın hayatını ve mucizelerini anlatan, Nusayri teolojisinin temel taşı olan Kitâbü’l-Hidaye’l-Kubra’dır.

2. Nusayri Teolojisi: Gizem, Sır ve Bâtınî Doktrinler

Nusayrilik, İslam dünyasının en kapalı ve ezoterik inanç sistemlerinden biridir. İnanç esasları, sadece belirli bir inisiyasyon (erginlenme) sürecinden geçen erkek üyelere aktarılan “sırlar” üzerine kuruludur. Bu gizlilik, tarihsel baskılar ve takiyye (inancı gizleme) geleneğiyle pekişmiştir.

2.1. Sır Kavramı ve İnisiyasyon

Nusayrilik, bir “sır” dinidir. İnanç esasları, belirli bir eğitim ve ritüel sürecinden geçerek erginlenen erkek üyelere öğretilir. Kadınlar ve dışarıdan kimseler bu sırra vakıf olamazlar. Bu gizlilik, tarihsel baskılar ve takiyye geleneğiyle de pekişmiştir

2.2. A.M.S. Üçlemesi (Ma’na, İsim, Bab)

Nusayri inancının merkezinde, ilahi tecellinin üçlü bir yapıda olduğuna dair bir doktrin bulunur. Bu üçleme, Ali (Ma’na), Muhammed (İsim) ve Selman-ı Farisi (Bab)’dan oluşur:

• A (Ali – Ma’na): Tanrısal özün, ilahi anlamın tecellisidir. Nusayrilikte Hz. Ali, sadece bir imam değil, Tanrı’nın kendisi olarak kabul edilir. Gök gürültüsünün Ali’nin sesi, şimşeğin ise kamçısı olduğuna inanılır

• M (Muhammed – İsim): Ma’na’nın hicabı (örtüsü) veya ismidir. İlahi özün insanlara görünen yüzüdür.
• S (Selman-ı Farisi – Bab): Ma’na’ya ulaştıran kapıdır. İnsanları Muhammed aracılığıyla Ali’ye yönlendiren rehberdir.

Bu üçlemenin yanı sıra, Selman-ı Farisi tarafından yaratıldığına inanılan ve evrenin yönetiminden sorumlu olan Beş Yetim (Eytam-ı Hamse) de Nusayri kozmolojisinin önemli unsurlarındandır: Mikdad bin Esved, Ebu Zer el-Gifari, Ammar bin Yasir, Osman bin Maz’un ve Kanber bin Kadân

2.3. Tenasuh (Reenkarnasyon) ve Nurani Kozmoloji

Nusayriliğin temel inançlarından biri de tenasuh yani ruhun bir bedenden diğerine geçerek olgunlaşmasıdır. Ruhun, iyi ameller işledikçe daha üst mertebelere (örneğin yıldızlara) yükseleceğine, kötü ameller işledikçe ise hayvan veya bitki formlarına geçeceğine inanılır. Bu, ruhun arınma ve kemale erme yolculuğudur

Nusayri kozmolojisine göre, ruhlar başlangıçta Ali’nin nurundan yaratılmış “Yıldızlar”dır. Ancak ruhlar, Ali’nin uluhiyetini sorguladıkları için yedi kademeli bir düşüşle (tenasuh) maddi bedenlere hapsolmuşlardır. Sırrı öğrenen ve ibadet eden ruh, ölümden sonra gökyüzüne yükselir ve Samanyolu’ndaki (Mecerra) asıl vatanına döner

2.4. Kutsal Metinler: Kitâbü’l-Mecmû‘ ve Kitabu’l-Heft ve’l-Ezille

• Kitâbü’l-Mecmû‘: Nusayriliğin gizli kutsal kitabı olarak kabul edilen bu metin, 16 sureden oluşur ve her Nusayri erkeği tarafından ezberlenmesi zorunludur. Sureler arasında Kur’an surelerinin bâtınî yorumları olduğu gibi, tamamen Nusayriliğe özgü “Nusayriyye”, “İstiaze” ve “Hicab” gibi sureler de bulunur. Kitabın içeriği, Ali’nin ilahlığı, yıldız inancı ve tenasuh gibi merkezi doktrinleri detaylandırır. Kitabın varlığı ve içeriği, Fransız oryantalistler aracılığıyla Batı dünyasına sızdırılmış ve bu durum, topluluk içinde büyük tartışmalara yol açmıştır
• Kitabu’l-Heft ve’l-Ezille: Mufaddal bin Ömer el-Cu’fi’ye atfedilen bu eser, Nusayri kozmogonisini, yedi devri (heft), ruhların düşüşünü ve yükselişini detaylı bir şekilde ele alır. Ruhların dünyaya gelmeden önce nurani varlıklar olduğu ve yedi kez günah işleyerek aşağı indiği anlatılır

2.5. Kutsal Günler ve Ritüeller

Nusayriler, İslam takvimindeki bazı önemli günlerin yanı sıra kendilerine özgü kutsal günleri de kutlarlar:

• Gadir-i Hum: Hz. Muhammed’in Hz. Ali’yi halef ilan ettiğine inanılan gün olup, Nusayriler için en büyük bayramdır. Mersin, Adana ve Hatay gibi şehirlerde büyük coşkuyla kutlanır, dev kazanlarda “Hrısi” (buğday ve et karışımı bir yemek) pişirilip dağıtılır

• Ras-el Seni: Hicri Yılbaşı (14 Ocak) olarak kutlanan bu gün, yeni bir başlangıcı ve bereketi simgeler.
• Nevruz ve Mihrican: Eski Mezopotamya ve Pers kökenli bu bayramlar da Nusayri takviminde önemli yer tutar.

2.6. Hızır İnancı ve Kadınların İnançtaki Yeri

Mersin ve çevresindeki Arap Alevileri arasında Hızır inancı oldukça güçlüdür. Mersin sahilindeki Hz. Hızır makamı gibi yerler kutsal kabul edilir. Hızır’ın ölümsüz olduğuna ve darda kalanlara yardım ettiğine dair yaygın bir inanış mevcuttur. Kadınların inançtaki yeri ise tartışmalı bir konudur. Bazı yorumlara göre kadınların ruhu olmadığına veya sırrı taşıyamayacaklarına inanılsa da, daha yaygın kabul gören görüş, kadınların “ayartıcı” doğaları nedeniyle sırra vakıf edilmedikleri ancak evlendikleri erkeklerin manevi himayesinde olduklarıdır.

3. Mersin Arap Alevilerinin Sosyolojik Yapısı ve Kültürel Kimliği
Mersin Arap Alevileri, kentin sosyokültürel yapısında önemli bir yer tutar. Güçlü aile bağları, dayanışma kültürü ve dini liderlik etrafında şekillenen bir toplumsal yapıya sahiptirler.

3.1. Dini Hiyerarşi ve Şeyhlik Makamı

Nusayri toplumunda dini hiyerarşi oldukça belirgindir ve genellikle belirli aileler (Şeyh sülaleleri) tarafından temsil edilir:

• Büyük Şeyhlik (el-Marji’iyye): Toplumun en üst dini otoritesi olup, soy, ilim ve yaşayışla temayüz eden kişiler bu makamı temsil eder.
• Şeyhlik: Yerel dini liderlik. Bu makama ulaşmak için sadece kan bağı yeterli değildir; aynı zamanda inancın “sır” eğitimini tamamlamış olmak ve derin bir bilgi birikimine sahip olmak gerekir.
• Nakib ve Necib: Şeyhe yardımcı olan, dini törenlerde belirli görevleri üstlenen alt kademelerdir. Törenlerdeki rolleri ve hiyerarşideki yerleri Kitabu’l-Mecmu’da detaylıca belirtilmiştir.
• Amcalık (Mürşidlik): “Sır”ra erdirilecek genç erkeklerin manevi babasıdır. Amca, gence inancın bâtınî yönlerini öğretir ve bu bağ, biyolojik babalıktan daha kutsal kabul edilir

3.2. Sülale ve Aşiret Yapıları (Mersin Odaklı)

Mersin’deki Nusayriler arasında inançsal yorum farklarına dayanan ve yerel coğrafyada etkili olan çeşitli sülale ve aşiret yapıları bulunmaktadır:

• Haydariler: Hz. Ali’nin “Haydar” lakabına nispetle anılırlar. Mersin merkez ve Tarsus hattında daha yoğun olarak bulunurlar ve inançsal olarak daha “geleneksel” ve “sır”cı bir tutum sergiledikleri iddia edilir.
• Şemsiler (Güneşçiler): Ali’nin tecellisini güneşte gören grup. Mersin’in Karaduvar ve Kazanlı gibi sahil kesimlerinde etkili oldukları söylenir.
• Kameriler (Aycılar): Ali’nin tecellisini ayda gören grup.
• Mersin’in Köklü Arap Alevi Sülaleleri: Mersin’in kurucu aileleri arasında yer alan Arap Alevi sülaleleri, kentin ticari ve sosyal hayatında önemli roller üstlenmişlerdir. Şaşati, Kokulu, Kayadelen gibi aileler, kentin entelektüel ve ticari aristokrasisini oluşturmuşlardır. Ayrıca Butros gibi Hristiyan Arap kökenli aileler de, Arap Alevileri ile yüzyıllardır aynı mahallelerde (Cami Şerif, Kiremithane) iç içe yaşamış, kültürel olarak bütünleşmişlerdir

3.3. Mersin’deki Yoğun Yerleşim Alanları

Mersin’de Arap Alevilerinin yoğun olarak yaşadığı ve kültürel kimliklerini güçlü bir şekilde sürdürdüğü bölgeler bulunmaktadır:

• Karaduvar: Geleneksel balıkçı kasabası kimliğiyle bilinen Karaduvar, Arap Alevi nüfusun en yoğun ve homojen olduğu yerleşim yerlerinden biridir. Gadir-i Hum gibi bayramlar burada toplumsal bir şölene dönüşür.
• Kazanlı ve Adanalıoğlu: Tarımsal üretimin (özellikle seracılık ve narenciye) kalbi olan bu bölgeler de Arap Alevi kimliğinin güçlü olduğu kırsal yerleşimlerdir.
• Bahçe, Kiremithane, Mahmudiye: Mersin’in en eski yerleşimleri olan bu merkez mahalleler, topluluğun kentin kurucu unsurları arasında yer aldığını göstermektedir

3.4. Ekonomik ve Kültürel Katkılar

Mersin Arap Alevileri, kentin ekonomik ve kültürel yaşamına önemli katkılar sağlamışlardır. Özellikle narenciye ve pamuk tarımının Mersin’de gelişmesinde, İbrahim Paşa döneminde bölgeye getirilen bu topluluğun tarımsal bilgi ve deneyimleri etkili olmuştur. Ayrıca Mersin’in meşhur lezzetleri olan Cezerye, Kerebiç ve Tantuni’nin ortaya çıkışında ve yaygınlaşmasında Arap kökenli esnafın büyük emeği vardır

4. Asimilasyon Politikaları ve Kimlik Mücadelesi

Cumhuriyet dönemi Türkiye’sinde, farklı etnik ve dini kimliklere yönelik uygulanan asimilasyon politikaları, Arap Alevilerini de derinden etkilemiştir. Bu politikaların en dikkat çekici örneklerinden biri “Eti Türkleri” tezidir.

4.1. “Eti Türkleri” Tezi (1930’lar)

1930’lu yıllarda, Türk Tarih Tezi ve Güneş Dil Teorisi’nin etkisiyle, Türkiye’deki Türk olmayan toplulukların Türklüğe entegrasyonu hedeflenmiştir. Bu bağlamda, Nusayrilerin aslında Arap değil, Mezopotamya’dan gelen ve dillerini kaybetmiş “Eti (Hitit) Türkleri” olduğu iddia edilmiştir. Bu tez, Hatay’ın Türkiye’ye katılım sürecinde bölgedeki Arap nüfusun “Türklüğünü” kanıtlamak ve asimilasyonu kolaylaştırmak amacıyla kullanılmıştır

• Hars Komiteleri ve Eti Türkleri Dernekleri: Mersin ve Adana’da bu tezi yaymak için “Hars (Kültür) Komiteleri” kurulmuş, 1930’larda Mersin’de “Eti Türkleri” dernekleri açılarak Arap Alevileri “özlerine dönmeye” çağrılmıştır. Okullarda ve resmi yayınlarda bu tarih tezi yoğun bir şekilde işlenmiştir
• Güneş Dil Teorisi ve Dilsel Asimilasyon: Arapça konuşan Nusayrilerin dili, “bozulmuş bir Türkçe” veya “Eti dili” olarak tanımlanmaya çalışılmıştır. Bu durum, Mersin’deki Arap Alevileri arasında ciddi bir kimlik karmaşasına yol açmış, ancak aynı zamanda “takiyye”yi (inancını ve kimliğini gizleme) bir hayatta kalma stratejisi olarak pekiştirmiştir. Kamusal alanda Türk kimliği benimsenirken, özel alanda Arap Alevi kimliği korunmuştur

4.2. Güncel Kimlik Mücadelesi ve Sosyopolitik Eğilimler

Günümüzde Arap Alevileri, asimilasyon tehdidine karşı kültürel kimliklerini koruma ve yaşatma mücadelesi vermektedirler. Mersin Arap Alevi Kültürünü Araştırma ve Dayanışma Derneği (AKAD), Kilikya Nehir Derneği gibi sivil toplum kuruluşları, dilin (Arapça) yaşatılması, kültürel etkinliklerin düzenlenmesi ve asimilasyona karşı mücadelede önemli bir rol oynamaktadır. Genç nesiller arasında Arapça kullanımının azalması, topluluğun karşı karşıya olduğu en büyük kültürel endişelerden biridir

Siyasi olarak, Mersin Arap Alevileri tarihsel olarak seküler, demokratik ve sol siyasetle daha barışık bir profil çizmişlerdir. Kentin çok kültürlü yapısında dengeleyici bir unsur olarak kabul edilirler ve genellikle siyasi tercihlerini bu doğrultuda kullanırlar. Eğitim düzeyi yüksek ve kentli bir topluluk olmaları, siyasi katılım ve bilinç düzeylerini de etkilemektedir

4.3. Suriye Savaşı’nın Etkisi

2011 sonrası Suriye’deki iç savaş ve sınırın öte yanındaki soydaşlarının (Nusayrilerin) yaşadığı trajediler, Mersin’deki Arap Alevi topluluğu üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Bu durum, topluluğun kimlik bilincini daha da keskinleştirmiş, dayanışma ve farkındalık etkinliklerinin artmasına yol açmıştır. Bazı örgütler, Suriye’deki Alevi soykırımına karşı uluslararası kamuoyunu bilgilendirme çabaları yürütmüştür.

Mersin Arap Alevileri (Nusayriler), zengin tarihleri, derinlikli inanç sistemleri ve güçlü kültürel kimlikleriyle Türkiye’nin önemli bir toplumsal kesimini oluşturmaktadır. 9. yüzyıla uzanan kökenleri, İbn Nusayr ve el-Hasibi gibi kurucu şahsiyetlerin teolojik sistemleştirmeleriyle şekillenmiş, bâtınî ve ezoterik bir inanç yapısına sahiptirler. Ali’nin ilahlığı, tenasuh, A.M.S. üçlemesi ve Kitâbü’l-Mecmû‘ gibi gizli metinler, inançlarının temelini oluşturur.

Mersin’e yerleşimleri, özellikle 19. yüzyıldaki İbrahim Paşa dönemiyle hız kazanmış ve kentin sosyoekonomik yapısında kurucu bir rol oynamışlardır. Karaduvar, Kazanlı gibi bölgelerdeki yoğun yerleşimleri ve Şaşati, Kokulu gibi köklü sülaleleriyle kentin kültürel dokusuna derin izler bırakmışlardır. Cumhuriyet döneminde maruz kaldıkları “Eti Türkleri” tezi gibi asimilasyon politikalarına rağmen, kültürel dirençlerini koruyarak kimliklerini yaşatma mücadelesi vermişlerdir. Günümüzde, dernekleşme faaliyetleri ve Suriye’deki gelişmelerin etkisiyle kimlik bilinçleri daha da güçlenmiş, seküler ve demokratik değerlere bağlı, eğitimli ve kentli bir topluluk olarak Mersin’in sosyal ve siyasi yaşamında aktif rol oynamaktadırlar.

Bu makalede, Mersin Arap Alevilerinin karmaşık ve çok boyutlu yapısını tarihsel, teolojik ve sosyolojik açılardan derinlemesine inceleyerek, bende bir Nusayri olarak bu önemli topluluğun anlaşılmasına katkı sağlamayı amaçladım. Nusayrilik, sadece bir inanç grubu olmanın ötesinde, tarihsel süreçlerin, kültürel etkileşimlerin ve kimlik mücadelelerinin bir aynası olarak varlığını sürdürmektedir.

Derşah NAR

08-05-2026